27/05/2026
HỘI CHỨNG RED-S TRONG THỂ THAO
TS. Lý Đại Nghĩa | 27.05.2026
Trong thể thao thành tích cao, người ta thường nói nhiều đến giáo án, lượng vạn động, kỹ chiến thuật, sức mạnh, sức bền hay tâm lý thi đấu. Tuy nhiên, có một yếu tố âm thầm nhưng giữ vai trò nền tảng đối với sức khỏe và thành tích của vận động viên: "mức năng lượng còn lại cho cơ thể hoạt động sau khi đã trừ đi năng lượng tiêu hao do tập luyện". Trong khoa học thể thao, khái niệm này được gọi là energy availability, có thể hiểu là mức khả dụng năng lượng.
Nói một cách dễ hiểu, vận động viên không phải chỉ cần ăn đủ để “có sức tập”. Cơ thể còn cần năng lượng để duy trì các hoạt động sống: tim mạch, hô hấp, nội tiết, miễn dịch, xương, cơ, não bộ, giấc ngủ, tăng trưởng và phục hồi. Khi phần năng lượng còn lại sau tập luyện quá thấp trong thời gian dài, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao, hay còn gọi là hội chứng RED-S (viết tắt của chữ Relative Energy Deficiency in Sport).
RED-S là một hội chứng gây suy giảm chức năng sinh lý và tâm lý ở vận động viên, xuất phát từ tình trạng năng lượng còn lại trong cơ thể quá thấp kéo dài.
1. Mức năng lượng khả dụng: là phần năng lượng “còn lại” cho sự sống.
Công thức khái quát có thể hiểu như sau: Năng lượng khả dụng = năng lượng ăn vào – năng lượng tiêu hao do tập luyện
Nếu vận động viên nạp vào ít năng lượng, hoặc tập luyện quá nhiều nhưng không được bù đắp dinh dưỡng đầy đủ, phần năng lượng còn lại cho cơ thể sẽ giảm xuống. Khi đó, cơ thể buộc phải “tiết kiệm” bằng cách giảm ưu tiên cho những chức năng không cấp bách trước mắt như sinh sản, tăng trưởng, tái tạo xương, miễn dịch, phục hồi cơ và điều hòa nội tiết.
Điều nguy hiểm là tình trạng này thường diễn ra âm thầm. Vận động viên vẫn có thể tập, vẫn có thể thi đấu, thậm chí trong giai đoạn đầu vẫn duy trì thành tích. Nhưng bên trong, cơ thể bắt đầu thiếu “ngân sách năng lượng” cho các hoạt động sống cơ bản.
2. RED-S không đơn thuần là vận động viên “ăn ít” hoặc “ăn không đủ”. Có những vận động viên cân nặng không quá thấp nhưng vẫn có thể bị thiếu năng lượng tương đối. Nguyên nhân có thể đến từ nhiều phía: tăng khối lượng tập đột ngột, lịch thi đấu dày, ép cân, thiếu kiến thức dinh dưỡng, áp lực hình thể, rối loạn ăn uống, hoặc chế độ ăn không đáp ứng được nhu cầu thật sự của cơ thể.
Một số nhóm môn thể thao có nguy cơ cao nhẹ các môn sức bền, môn thi đấu hạng cân, môn yêu cầu hình thể, môn cần tỷ lệ mỡ thấp, hoặc các môn mà vận động viên phải tập luyện nặng từ khi còn nhỏ. Các nghiên cứu gần đây về RED-S cũng nhấn mạnh rằng vận động viên trẻ đang trong giai đoạn tăng trưởng là nhóm cần được đặc biệt quan tâm, vì cơ thể các em vừa phải đáp ứng yêu cầu tập luyện, vừa cần năng lượng cho phát triển thể chất.
3. Dấu hiệu cảnh báo hội chứng RED-S:
RED-S có thể biểu hiện ở nhiều hệ cơ quan khác nhau. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
- Mệt mỏi kéo dài, hồi phục chậm sau buổi tập.
- Thành tích giảm không rõ nguyên nhân.
- Hay đau ốm, dễ nhiễm bệnh.
- Chấn thương lặp lại, đặc biệt là đau cơ, dễ gãy xương do stress.
- Rối loạn giấc ngủ, tâm trạng thất thường, giảm tập trung.
- Ở nữ vận động viên thì rối loạn kinh nguyệt, thưa kinh hoặc mất kinh.
- Ở nam vận động viên thì giảm ham muốn, rối loạn nội tiết, giảm testosterone.
- Sợ tăng cân, ám ảnh cân nặng, ăn uống quá kiểm soát hoặc bỏ bữa.
Điểm đáng lưu ý là RED-S ảnh hưởng đồng thời đến sức khỏe và thành tích. Khi năng lượng khả dụng quá thấp, cơ thể không chỉ yếu đi về sinh lý vận động mà còn dễ bị ảnh hưởng về tâm lý, khả năng tập trung, động lực và cảm xúc thi đấu.
4. RED-S và nghịch lý trong thể thao thành tích cao:
Trong huấn luyện, vận động viên thường được khuyến khích vượt qua giới hạn bản thân. Điều đó đúng, nhưng nếu chỉ tăng tải lượng vận động mà không tăng tương ứng dinh dưỡng, phục hồi và giám sát y học, cơ thể sẽ đi vào vùng nguy cơ.
Nghịch lý là nhiều vận động viên giảm cân, giảm mỡ hoặc ép cân có thể cảm thấy nhẹ người hơn trong thời gian ngắn, nhưng về lâu dài lại đánh đổi bằng sức khỏe xương, nội tiết, miễn dịch, sức mạnh, khả năng phục hồi và tuổi thọ thể thao. Một vận động viên thiếu năng lượng không thể duy trì phong độ đỉnh cao bền vững. Nói cách khác, ăn đủ là kỷ luật trong thể thao hiện đại.
5. Phòng ngừa RED-S: trách nhiệm không chỉ của vận động viên mà cần sự phối hợp giữa HLV, bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, chuyên gia tâm lý, gia đình và chính vận động viên.
Một số khuyến nghị thực hành quan trọng gồm:
- Thứ nhất, cần giáo dục vận động viên hiểu rằng dinh dưỡng là một phần của giáo án. Bữa ăn không chỉ để no, mà để tập luyện, phục hồi, tái tạo mô, bảo vệ xương, duy trì nội tiết và nâng cao miễn dịch.
- Thứ hai, cần theo dõi các dấu hiệu sức khỏe định kỳ: cân nặng, thành phần cơ thể, chu kỳ kinh nguyệt ở nữ, dấu hiệu mệt mỏi, chất lượng giấc ngủ, chấn thương, tâm trạng, xét nghiệm máu khi cần thiết và các chỉ số phục hồi.
- Thứ ba, cần thận trọng với ép cân, giảm mỡ hoặc kiểm soát hình thể quá mức. Trong thể thao hiện đại, giảm cân không thể chỉ nhìn vào con số trên cân, mà phải đánh giá tác động đến sức khỏe, sức mạnh, khả năng hồi phục và nguy cơ chấn thương.
- Thứ tư, cần cá thể hóa dinh dưỡng theo từng môn, từng giai đoạn huấn luyện, từng độ tuổi, giới tính, mục tiêu thể lực và lịch thi đấu. Một vận động viên đang tăng khối lượng tập hoặc đang trong giai đoạn tăng trưởng sẽ có nhu cầu năng lượng hoàn toàn khác với người bình thường.
6. Với vận động viên trẻ: bảo vệ tăng trưởng quan trọng không kém thành tích. Hội chứng RED-S cần xem như một nguy cơ phát triển lâu dài. Cơ thể trẻ em và thanh thiếu niên không chỉ cần năng lượng để tập luyện mà còn để lớn lên, phát triển xương, cơ, nội tiết và não bộ. Nếu thiếu năng lượng kéo dài, hậu quả có thể không dừng lại ở một giải, mà ảnh hưởng đến chiều cao, mật độ xương, sức khỏe sinh sản, tâm lý và sự nghiệp thể thao về sau.
Vì vậy, trong đào tạo vận động viên trẻ, không nên xem việc “ốm hơn, nhẹ hơn, siết cơ hơn” là tiêu chuẩn duy nhất. Tiêu chuẩn đúng phải là: khỏe hơn, phục hồi tốt hơn, phát triển bền vững hơn và thi đấu ổn định hơn.
7. Thông điệp cho huấn luyện thể thao hiện đại:
RED-S nhắc chúng ta rằng thành tích thể thao không thể được xây dựng trên một cơ thể thiếu hụt năng lượng. Một giáo án tốt phải đi kèm một chiến lược dinh dưỡng tốt. Một buổi tập nặng phải đi kèm phục hồi tương xứng. Một vận động viên muốn vươn tới đỉnh cao cần được bảo vệ không chỉ ở kỹ thuật và thể lực, mà còn ở sức khỏe nội tiết, xương, miễn dịch, tâm thần và giấc ngủ. Trong thể thao hiện đại, năng lượng không chỉ là “calo”. Năng lượng là nền tảng của sự sống, của hồi phục, của tăng trưởng và của thành tích bền vững.
Hội chứng RED-S vì vậy không chỉ là vấn đề y học thể thao, mà còn là lời nhắc về triết lý huấn luyện nhân văn: muốn vận động viên chiến thắng lâu dài, trước hết HLV phải giúp VĐV đủ năng lượng để khỏe mạnh, phát triển và sống trọn vẹn với thể thao.
