28/05/2026
𝐕𝐚𝐧𝐚𝐯𝐨𝐧𝐝 𝐰𝐞𝐫𝐝 𝐝𝐞 𝐝𝐨𝐜𝐮𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚𝐢𝐫𝐞 ‘𝐓𝐡𝐞 𝐥𝐢𝐛𝐫𝐚𝐫𝐢𝐚𝐧𝐬’ 𝐨𝐩 𝐠𝐫𝐨𝐨𝐭 𝐬𝐜𝐡𝐞𝐫𝐦 𝐯𝐞𝐫𝐭𝐨𝐨𝐧𝐝 𝐢𝐧 𝐔𝐭𝐨𝐩𝐢𝐚. 𝐖𝐢𝐣 𝐤𝐢𝐞𝐳𝐞𝐧 𝐞𝐫 𝐛𝐞𝐰𝐮𝐬𝐭 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐡𝐞𝐭 𝐯𝐨𝐨𝐫𝐰𝐨𝐨𝐫𝐝 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐢𝐞𝐧𝐬𝐭𝐡𝐨𝐨𝐟𝐝 𝐀𝐫𝐧𝐨𝐮𝐝 𝐕𝐚𝐧 𝐃𝐞𝐫 𝐒𝐭𝐫𝐚𝐞𝐭𝐞𝐧 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐠𝐫𝐚𝐚𝐥 𝐦𝐞𝐞 𝐭𝐞 𝐠𝐞𝐯𝐞𝐧. 𝐃𝐢𝐭 𝐢𝐬 𝐰𝐚𝐚𝐫𝐨𝐦 𝐰𝐢𝐣 𝐝𝐞𝐳𝐞 𝐣𝐨𝐛 𝐝𝐨𝐞𝐧, 𝐝𝐢𝐭 𝐢𝐬 𝐰𝐚𝐚𝐫𝐨𝐦 𝐰𝐢𝐣 𝐞𝐥𝐤𝐞 𝐝𝐚𝐠 𝐝𝐞 𝐝𝐞𝐮𝐫𝐞𝐧 𝐯𝐚𝐧 𝐝𝐞 𝐛𝐢𝐛𝐥𝐢𝐨𝐭𝐡𝐞𝐞𝐤 𝐯𝐨𝐨𝐫 𝐣𝐮𝐥𝐥𝐢𝐞 𝐨𝐩𝐞𝐧 𝐠𝐨𝐨𝐢𝐞𝐧.
Beste publiek,
Ik veronderstel dat jullie eerder bibliotheekfanaten zijn dan filmliefhebbers.
Beiden kan uiteraard ook. Ik wens jullie te bedanken voor jullie komst op deze zonnige, warme avond.
Ik kan jullie garanderen dat de boodschap van de film van vanavond belangrijk en maatschappelijk relevant genoeg is om een avond op een
terrasje over te slaan. Vanavond kijken we samen naar The Librarians. We vonden het uitermate
belangrijk om deze film hier in eigen huis, in onze bibliotheek te vertonen. Misschien moeten we wel overwegen om “The Librarians” voortaan
standaard op te nemen in ons jaarprogramma.
We kijken niet alleen naar een film over boeken, kennis en de mensen die die kennis bewaken.
We kijken naar een verhaal dat raakt aan één van de meest fundamentele vragen van een vrije samenleving: wie beslist wat wij mogen lezen, weten en denken?
Bibliotheken lijken misschien rustige plekken.
Stilte, boeken, een bibliothecaris met een leesbril achter de balie. Het blijft een perceptie met mythische proporties waarmee onze sector worstelt. Maar wie goed kijkt, ziet dat bibliotheken in werkelijkheid frontlinies zijn. Frontlinies in de strijd om intellectuele vrijheid.
En precies daarom is censuur in bibliotheken zo gevaarlijk. Pogingen om boeken te verbieden zijn zelden bedoeld ter bescherming van een gemeenschap. Pogingen om boeken te verbieden gaat om controle.
Het gaat over het beperken van toegang tot ideeën die als ongewenst worden gezien. Dergelijke boekverbanningen worden vaak aangestuurd door kleine, luidruchtige groepen, die proberen te bepalen wat een hele gemeenschap al dan niet mag lezen.
Historicus en politiek denker Polybius waarschuwde in de 2de eeuw voor Christus al voor een gevaar dat elke democratie bedreigt: de ochlocratie, de heerschappij van de menigte.
Het Oudgriekse ὄχλος betekent "menigte”, “mensenmassa” en κρατία "heerschappij".
Een ochlocratie is dus niet de stem van het volk, maar de stem van de luidste, meest opgewonden groep. Een ochlocratie is een systeem waarin beleid niet langer wordt bepaald door redelijkheid, expertise of zorgvuldigheid, maar wel door druk, dreiging, emotie en angst. Het doet denken aan regimes en samenlevingen van
gisteren en vandaag, helaas zeer waarschijnlijk ook morgen.
Autoritaire leiders zijn gebaat bij en stimuleren de ochlocratie. Het is hun voedingsbodem, hun uitgangspunt, hun slagkracht. Een samenleving waar een menigte schreeuwt om censuur is niet de samenleving waar pluraliteit en meerstemmigheid kans krijgen om te groeien. Meer zelfs; die waarden komen onmiddellijk in het vizier en worden op de korrel genomen.
Censuur leidt tot zelfcensuur. Bibliothecarissen die uit angst bepaalde boeken niet meer aankopen. Niet omdat iemand het hen verbiedt, maar omdat ze vrezen voor de gevolgen. Dat is misschien nog de meest verraderlijke vorm van censuur: de stilte die niemand opmerkt. En precies daar raakt het debat over censuur in bibliotheken aan een diep democratisch probleem.
Een bibliotheek is geen boekenmagazijn. Het is een laboratorium voor kritisch denken. Psychologisch onderzoek toont dat mensen die worden blootgesteld aan diverse perspectieven beter problemen oplossen, meer empathie ontwikkelen en sterker democratisch burgerschap vertonen. Censuur doet precies het tegenovergestelde. Het creëert een monocultuur
van ideeën waarin afwijkende stemmen worden gezien als bedreigingen in plaats van kansen om te leren.
In een wereld waarin algoritmes bepalen wat we online zien, zijn bibliotheken misschien wel de laatste plekken waar de mens nog zelf kan kiezen. Bibliotheken zijn open, pluralistisch, niet-commercieel en gericht op de gemeenschap. En precies daarom is censuur daar zo schadelijk: het treft de instellingen die bedoeld zijn om iedereen toegang te geven tot kennis, ongeacht afkomst, overtuiging of identiteit.
Als bibliotheekprofessionals dragen we een verantwoordelijkheid die verder reikt dan het beheren van collecties. We bewaken een fundament van de democratische samenleving: de vrije toegang tot informatie.
Neutraliteit betekent niet dat we als bibliotheek geen standpunten innemen. Het betekent vooral dat we één standpunt wél heel radicaal verdedigen; namelijk dat iedereen toegang moet hebben tot alle relevante kennis, perspectieven
en stemmen.
Onze collecties moeten pluriform zijn. Dat vraagt moed. Want pluraliteit is geen vanzelfsprekendheid; het is een bewuste keuze om ruimte te maken voor uiteenlopende, soms botsende visies. Zonder neutraliteit vervalt pluraliteit in willekeur. En zonder pluraliteit verwordt de bibliotheek tot een instrument van één groep, één ideologie, één wereldbeeld.
Censuur is zelden expliciet. Ze sluipt binnen via druk van buitenaf, via politieke inmenging, via maatschappelijke polarisatie, via resonantie en
angst uit echokamers. Onze opdracht is niet om mensen te beschermen tegen ideeën, maar om hen toe te laten ideeën te onderzoeken, te bevragen en te begrijpen. Dikwijls moeten die ideeën ook benaderd worden vanuit een tijdsgeest. Het vergt kennis, educatie en empathie om die tijdsgeest te willen of te kunnen begrijpen.
Als wij toegeven aan censuur, dan zouden we die ook normaliseren. Als wij onze neutraliteit opgeven, dan verliezen burgers één van de laatste publieke ruimtes waar informatie niet wordt gefilterd door commerciële, algoritmische, politieke of ideologische belangen. De bibliotheek is één van de weinige plekken waar mensen nog vrij kunnen en mogen denken. Dat is niet zomaar een detail. Dat is een democratisch ankerpunt.
En dat brengt ons bij de film van vanavond: The Librarians. Deze film gaat niet alleen over boeken. Niet alleen over bibliotheken. Het gaat over de kracht van verhalen, over de verantwoordelijkheid van informatiebewakers, en over de strijd om kennis vrij te houden. Een alarmerende waarschuwing. Een uitnodiging om alert te blijven. Een oproep tot gedeelde verantwoordelijkheid en verzet tegen ochlocratieën.
Ik wens jullie veel kijkplezier en daag jullie uit om de boodschap van “The Librarians” mee uit te dragen.
Arnoud Van Der Straeten
Diensthoofd Bibliotheek Utopia
Utopia - zaal Geuzen - 28.05.2026
