13/09/2023
| GÓC NHÌN VĂN HÓA QUA TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM
**Bài viết được thực hiện bởi Tiến sĩ Đào Lê Na - Trưởng Bộ môn Nghệ thuật học, Khoa Văn học, Trường ĐHKHXH&NV, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh - Bàn về trang phục truyền thống Việt Nam - chủ đề chính trong buổi Tọa đàm: "Giải mã Việt Phục"
🔸Từ xa xưa, con người đã biết sử dụng phục trang để bảo vệ cơ thể khỏi những tác hại của môi trường như chống nắng, mưa, bão, tuyết, giá rét, côn trùng. Những phục trang thời kỳ đầu được làm từ các chất liệu tương đối thô sơ và dễ tìm kiếm. Tuy nhiên, kể từ khi con người trao đổi hàng hoá và phát triển nhiều kỹ thuật như dệt vải, nhuộm vải… “quần áo có vai trò quan trọng hơn là chỉ giữ ấm cho chúng ta. Chúng thay đổi cách nhìn của chúng ta về thế giới và cách nhìn của thế giới về chúng ta.”[1]
🔸Phục trang của một người nói lên rất nhiều điều về họ qua cách tiếp cận ban đầu. Phục trang cho thấy được địa vị xã hội, tầng lớp xuất thân của một người nào đó. Chẳng hạn, “các quý tộc thời Trung cổ trang hoàng bản thân bằng vàng và đồ trang sức, mặc trang phục nhuộm các màu quý hiếm như tím đỏ. Các màu nhân tạo có nguồn gốc từ khoáng chất hoặc thảo mộc và được gia công cầu kỳ tượng trưng cho sự giàu có, trong khi người nghèo chỉ mặc loại vải có màu sắc giản dị khiêm nhường. Quần áo của người nông dân được làm từ loại vải thô tự nhiên, không nhuộm mà chỉ có màu nâu hoặc xám, lâu ngày trở nên xác xơ và dường như lúc nào cũng cáu bẩn”. [2] Phục trang cũng cho thấy xu hướng giới tính của một người nào đó, đặc biệt là phục trang trong giới quý tộc, chế độ phong kiến trước đây. Đó là lý do vì sao, trong lịch sử có những câu chuyện nữ giả nam để đi học chỉ bằng việc thay đổi cách ăn mặc.
🔸Chính vì phục trang có vai trò lớn trong việc thể hiện cách nhìn của người khác nên các dân tộc, các quốc gia đã lựa chọn những bộ quốc phục để tạo nên những đặc trưng văn hoá của riêng dân tộc mình. Đó là cách để nhận diện một người nào đó đến từ quốc gia nào, trang phục của họ muốn thể hiện điều gì. “Trang phục dân tộc là một trong những yếu tố đại chúng và gần gũi nhất với con người, đó là một phần của văn hóa dân tộc, được giới thiệu như một mã xã hội đặc biệt, truyền tải thông tin từ quá khứ đến tương lai. Chính trong trang phục truyền thống, kinh nghiệm xã hội văn hóa tích lũy và biến đổi thông qua hệ thống biểu tượng học.” [3]
🔸Mặc dù mang những yếu tố của truyền thống nhưng trang phục dân tộc không phải bất biến qua các thời kỳ lịch sử. Mỗi giai đoạn, trang phục dân tộc sẽ có những điều chỉnh để phù hợp với cách nhìn của con người trong thời đại đó và bối cảnh xã hội. Chẳng hạn, áo dài hiện nay sẽ có những thay đổi so với phiên bản áo dài được các nghệ sĩ lựa chọn và thiết kế trong những năm đầu thế kỷ XX. Nếu nhìn vào phiên bản "Áo dài Le Mur" được Nguyễn Cát Tường và các cộng sự lựa chọn năm 1930, ta vẫn nhận thầy những ảnh hưởng từ thiết kế cổ áo và tay bồng của người Pháp. Nhưng chỉ 4 năm sau đó, vào năm 1934, hoạ sĩ Lê Phổ đã tạo ra một phiên bản áo dài khác mang đậm căn tính Việt, tránh sự ảnh hưởng của văn hoá ngoại lai dựa trên thiết kế của áo tứ thân và được nhóm Tự lực Văn Đoàn ra sức quảng bá. Tới năm 1958, Trần Lệ Xuân đã tạo ra kiểu áo dài cổ thuyền được nhiều người yêu thích và sau này được gọi là áo dài Trần Lệ Xuân. Mặc dù kiểu áo dài này mang đến sự thoải mái cho người mặc nhưng vì khác biệt với thẩm mỹ truyền thống nên ngày nay, cổ áo này ít được ưa chuộng. [4] Hành trình phát triển, cách tân, gìn giữ áo dài này vẫn tiếp tục được người Việt nối tiếp cho tới ngày nay với những đổi mới đa dạng về kiểu dáng, màu sắc, chất liệu.
🔸Trong bối cảnh toàn cầu hoá, thế hệ trẻ gen Z đã và đang tìm hiểu, gìn giữ và lan tỏa hành trình của Việt phục - vốn là một nét văn hóa quan trọng mang đậm dấu ấn dân tộc ra thế giới để từ đó tạo ra tiếng nói riêng cho người Việt Nam. Sự khác biệt về hình dáng, chất liệu, hoa văn của trang phục Việt so với phục trang các quốc gia khác cũng được nhấn mạnh trong các buổi chia sẻ để khẳng định sự kế thừa và độc đáo của trang phục Việt Nam thời Nguyễn. Áo dài Nhật Bình, áo ngũ thân, áo tấc… được đông đảo người trẻ ngày nay yêu thích và được sử dụng như áo dài bó sát, bổ sung vào trang phục truyền thống của người Việt Nam trong các dịp trang trọng. Đây là những phục trang thể hiện được tính lịch sử và tính đại diện cho cách nhìn về quá khứ và kiến tạo căn tính Việt của những người trẻ.
📍Bài viết có tham khảo, trích dẫn thông tin từ các nguồn sách sau:
[1] Virginia Woolf , (2016), Orlando (Nguyễn Thành Nhân dịch), NXB Tổng Hợp TPHCM
[2] Umberto Eco, (2022), Lịch sử cái đẹp (Lê Thuý Hiền dịch), Nxb Thế giới
[3] Kalashnikova N.M. (2002) National costume. (semiotic functions)// Tutorial for
University, Moscow, “Svarog and C”
[4] Michael C. Howard (2016), Textiles and clothing of Việt Nam: a history, McFarland & Company, Inc., Publishers
-------------------------------------------
ℹ️ Tọa đàm: GIẢI MÃ VIỆT PHỤC
🕓Thời gian: 16:00 - 17:00, thứ Sáu, ngày 15.9.2023
📌Đăng ký tại đây: https://forms.gle/tXzJxpQa4tavr3vD6
👉Ấn theo dõi sự kiện tại đây: https://fb.me/e/31hZyXWrH
