18/01/2026
အပိုင်း(၃)...........
ဗမာ (မြန်မာ) နိုင်ငံ၊ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း မွတ်စလင် အခြေချနေထိုင်မှု နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်ထွန်းလာပုံ
-----------------------------------------------------------------------------------------------
ဆရာကြီး ဒေါက်တာ အေးချမ်း ။ ခန်ဒါ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေ့လာရေး တက္ကသိုလ်။
(Kanda University of International Studies)၏ စာတမ်းကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုတင်ဆက်သည်။
-------------------------------------------------------------
ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း လူမျိုးရေးအကြမ်းဖက်မှုများ စတင်ဖြစ်ပွားခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ မိုရှေးယေးဂါး (Moshe Yegar) က ရေးသားရာတွင် - ၁၉၄၂ ခုနှစ်၌ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရား အိန္ဒိယသို့ ဆုတ်ခွာသွားချိန်တွင် ရခိုင်လူမိုက်အချို့က ရခိုင်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မူစလင်ရွာများကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသဖြင့် မူစလင်များသည် မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဘူးသီးတောင်နှင့် မောင်တောမြို့နယ်များရှိ ရခိုင်လူမျိုးများကို လက်စားချေ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည် (Yegar 1972: 67)။ သို့သော် ရခိုင်မှတ်တမ်းတစ်ခုတွင်မူ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည် -
"ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး ပြိုလဲသွားသည့်အခါ မြေပုံမြို့နယ်၊ ရက်ချောင်းကျေးရွာမှ ရွာသူကြီးနှင့် သူ၏ညီနှစ်ဦးမှာ ကုလား (မူစလင်) ရွာသားများ၏ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ သူကြီးမှာ ရခိုင်လူမျိုးဖြစ်သော်လည်း ရွာသားအချို့မှာ ကုလားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့နောက် သိန်းကျော်အောင်နှင့် ကျော်ယဟူသော ရခိုင်လူငယ်နှစ်ဦးက အဖွဲ့ဖွဲ့၍ ကုလားရွာများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရွာသားအချို့ သေဆုံးခဲ့သည်" (ရခိုင်ပြည်နယ် ပြည်သူ့ကောင်စီ ၁၉၈၆: ၃၆)။
ရခိုင်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ မူစလင်နေထိုင်သူ ရာပေါင်းများစွာ မြောက်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်မှာ သေချာသကဲ့သို့၊ ပဲခူးတိုင်းနှင့် ရခိုင်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ဗြိတိသျှတို့ ဆုတ်ခွာပြီးနောက် ရခိုင်ရိုးမကို ဖြတ်ကျော်သည့် ပန်းတောင်း-တောင်ကုတ် လမ်းပေါ်တွင် အိန္ဒိယဒုက္ခသည်များ ဓားပြတိုက်ခံရသည့် ဖြစ်စဉ်အချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ဓားပြတိုက်ခြင်းနှင့် မုဒိမ်းကျင့်ခြင်း သတင်းများသည် မြန်မာ-အိန္ဒိယ နယ်စပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် ပိုမိုချဲ့ကား ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည် (Ba Maw 1968: 78)။ ဗြိတိသျှတို့သည် ဤဒေသအားလုံးကို မြန်မာနှင့် ရခိုင်ဓားပြများ၏ လက်ထဲတွင် စွန့်ပစ်ထားခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယပညာရှင် အန်-အာရ်-ချက်ကရာဗာတီ (N.R. Chakravati) က ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ စစ်ဇုန်အတွင်းမှ ရခိုင်ရိုးမကို ဖြတ်ကျော်၍ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသော အိန္ဒိယဒုက္ခသည်များအကြောင်းကို အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြထားသည် -
"မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သော အိန္ဒိယနွယ်ဖွား ခန့်မှန်းခြေ ၉၀၀,၀၀၀ အနက် အများစုသည် အိန္ဒိယသို့ ခြေကျင်ပြန်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ်က လူပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေးမကောင်းသူ သို့မဟုတ် အကူအညီမဲ့နေသူများမှလွဲ၍ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားအားလုံးနီးပါးသည် အိန္ဒိယသို့ မရောက်မချင်း ဘေးကင်းရာနှင့် အကာအကွယ်ရရှိရာ နေရာများသို့ တစ်နေရာမှတစ်နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်" (Chakravarti 1971: 170)။
ချက်ကရာဗာတီ၏ ခန့်မှန်းခြေ အရေအတွက်တွင် ရခိုင်မှလွဲ၍ မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ဝန်းလုံးမှ အိန္ဒိယဒုက္ခသည်များ ပါဝင်သည်။ ယေးဂါး (Yegar) ဖော်ပြသော စစ်တကောင်းသား ဒုက္ခသည်ဦးရေမှာ ၂၂,၀၀၀ နီးပါး ရှိသည် (Yegar 1972: 98)။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း၌ ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး အဖွဲ့ချုပ် (AFO) ၏ ရခိုင်ဌာနခွဲ ဖြစ်လာသော ရခိုင်အမျိုးသား ကွန်ဂရက် (ANC) ခေါင်းဆောင်များသည် ဂျပန်တပ်များနှင့် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (BIA) မရောက်မီမှာပင် အစိုးရသစ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ ANC က ဒုက္ခသည်များကို လုယက်ခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ဖြတ်ခြင်း ပြုလုပ်သူ မည်သူ့ကိုမဆို တရားဥပဒေအရ ပြင်းထန်စွာ အရေးယူမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည် (New Burma Daily 1942: May 28)။ ဂျပန်လေတပ်သည် ၁၉၄၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် စစ်တွေမြို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် မတ်လ ၃၀ ရက်တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနချုပ်ကို အိန္ဒိယသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။ စစ်တွေခရိုင်အတွင်း စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်တွင် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုများ ပေါက်ကွဲထွက်လာကာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုများ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည် (Owen 1946: 26)။
အနောက်ဘက်နယ်စပ်ရှိ ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော သွေးထွက်သံယို လူမျိုးရေး အကြမ်းဖက်မှုအားလုံးအတွက် မေယုနယ်ခြားဒေသရှိ စစ်တကောင်းသားများကို "စေတနာ့ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့" (Volunteer Force) အဖြစ် လက်နက်တပ်ဆင်ပေးခဲ့သော ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးတွင် တာဝန်ရှိသည်ဟု ကျွန်ုပ် အခိုင်အမာ ခံစားမိပါသည်။ ဗြိတိသျှတပ်မတော်က V Force ဟု ခေါ်ဆိုသော ထိုအဖွဲ့ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့၏ စစ်ဆင်ရေးများက အိန္ဒိယရှိ ဗြိတိသျှ အနေအထားကို ခြိမ်းခြောက်လာပြီးနောက် မကြာမီ ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှာ ဂျပန်များကို ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရန်၊ ရန်သူ့လှုပ်ရှားမှု သတင်းများ စုဆောင်းရန်နှင့် စကားပြန်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှတပ်မတော် ဆက်သွယ်ရေးအရာရှိ အန်သိုနီ အာဝင် (Anthony Irwin) က ရခိုင်ရှိ ဂျပန်နှင့် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများတွင် ဒေသခံ V Force များ ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ဗြိတိသျှတပ်မှူးများက အသိအမှတ် မပြုခဲ့ကြကြောင်း ရေးသားခဲ့သည် (Irwin 1946: 7-8, 16)။
ထိုစေတနာ့ဝန်ထမ်းများသည် ဂျပန်များကို တိုက်ခိုက်မည့်အစား ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် စေတီပုထိုးများကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ရခိုင်ကျေးရွာများရှိ နေအိမ်များကို မီးရှို့ခြင်းများကိုသာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နယ်စပ်ဒေသတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး ထိန်းသိမ်းရန် ဗြိတိသျှအစိုးရက ချန်ထားခဲ့သော စစ်တွေခရိုင် ဒုတိယအရေးပိုင် ဦးကျော်ခိုင် ကို ဦးစွာ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြပြီးနောက် မြို့ရွာများရှိ ရခိုင်အရပ်သား ထောင်ပေါင်းများစွာကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့စွဲဖြင့် ပြည်ပရောက် ဗြိတိသျှ မြန်မာနိုင်ငံ ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းရေးမှူး မှတ်တမ်းတစ်ခုတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖတ်ရှုရပါသည် -
"ရသေ့တောင်ဒေသရှိ ရခိုင်ကျေးရွာများတွင် ကျူးလွန်ခဲ့သော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများနှင့် ခံစားခဲ့ရသော ဆင်းရဲဒုက္ခများအကြောင်း တုန်လှုပ်ချောက်ချားဖွယ်ရာ ဇာတ်လမ်းများကို ကျွန်ုပ် ကြားသိခဲ့ရသည်။ မေယုမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ ကျေးရွာအများစုမှာ စစ်တကောင်းသား V Force အဖွဲ့များ၏ ရှို့မြှိုက်ဖျက်ဆီးခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ... ရန်သူ (ဂျပန်) များသည် ထိုကျေးရွာများသို့ တစ်ခါမျှ ရောက်မလာခဲ့ပါ။ ထိုရွာသားများသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ ရှေ့ပြေးကင်းလှည့်တပ်ဖွဲ့များ သွားရာလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် ရှိနေမိခြင်းကြောင့် ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ရွာသား ရာပေါင်းများစွာမှာ တောင်ပေါ်တွင် ပုန်းအောင်းနေကြရသည်ဟု ဆိုသည် ... မိမိတို့၏ ဘိုးဘွားပိုင်မြေမှ ဖယ်ထုတ်ခံရမည့်သူမှာ ရခိုင်လူမျိုးများသာ ဖြစ်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့အား အချိန်မီ ပြန်လည်စည်းရုံးနိုင်ခြင်း မရှိပါက ၎င်းတို့ လွတ်မြောက်ရာလမ်းအတွက် မျှော်လင့်ချက် ရှိတော့မည်မဟုတ်ပေ" (British Library, London, India Office Records R/8/9GS. 4243)။
ဂျပန်တို့ စစ်တွေမြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်၊ ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင်တစ်ဦးနှင့် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (BIA) စစ်ကြောင်းမှူးဖြစ်သူ ဗိုလ်ရန်အောင်သည် စစ်တွေခရိုင်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး နယ်စပ်ဒေသရှိ အကြမ်းဖက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဗိုလ်ရန်အောင်သည် ရခိုင်နှင့် မူစလင်ခေါင်းဆောင် နှစ်ဖက်စလုံးနှင့် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မောင်တောမြို့ရှိ အစွန်းရောက် မူစလင်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ညှိနှိုင်းရန် သူ၏လက်ထောက်နှစ်ဦးဖြစ်သူ ဗိုလ်ရန်နောင်နှင့် ဗိုလ်မျိုးညွန့်တို့ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် မူစလင်များအား နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးနှင့် အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်လာရန် ဖျောင်းဖျခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့နှစ်ဦးစလုံးမှာ မောင်တောမြို့တွင် အသတ်ခံခဲ့ရပြီး ဗိုလ်ရန်အောင်ကိုလည်း BIA ဌာနချုပ်က ရန်ကုန်သို့ ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့သည် (ရခိုင်ပြည်နယ် ပြည်သူ့ကောင်စီ ၁၉၈၆: ၄၀-၄၂)။
စစ်တကောင်းသား အများစုအတွက်မူ ဤသည်မှာ ဘာသာရေးကိစ္စတစ်ခုဖြစ်ပြီး "ဒါရူအစ္စလာမ်" (Dah-rul-Islam - အစ္စလာမ်နယ်မြေ) တစ်ခု ထူထောင်ရန် သို့မဟုတ် အနည်းဆုံးအားဖြင့် အနောက်ဘက်ရှိ ၎င်းတို့၏ ညီနောင်များနှင့် ပူးပေါင်းရန် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ရခိုင်လူမျိုးများကို အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရန် သို့မဟုတ် ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အများစုနေထိုင်ရာ တောင်ဘက်သို့ အတင်းအဓမ္မ ရွှေ့ပြောင်းစေရန်လည်း ရည်ရွယ်သည်။ စစ်အတွင်း ဖြစ်ရပ်များသည် ရခိုင်ပြည်၏ ကွဲပြားစုံလင်သော လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်းမှ စစ်တကောင်းသားများအား သီးခြားကွဲထွက်သွားစေသည့် စိတ်ဓာတ်ကို ပိုမိုပြင်းထန်စေခဲ့သည်။ အန်သိုနီ အာဝင် (Anthony Irwin) က ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားသည့် သုံးနှစ်တာကာလအတွင်း ထိုနယ်မြေတစ်ခုလုံးကို "အပိုင်အစိုးမရသောနယ်မြေ" (No Man's Land) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည် (Irwin 1946: 27)။ အာဝင်က လူမျိုးရေးအကြမ်းဖက်မှုများသည် ရခိုင်ပြည်နယ်ကို ရခိုင်နှင့် စစ်တကောင်းသားများအကြား မည်သို့ခွဲခြားလိုက်သည်ကို ဤသို့ရှင်းပြသည် -
"ထိုစဉ်က ကျွန်ုပ်တို့ သိမ်းပိုက်ထားသော နေရာမှာ မူစလင်များ လုံးဝနီးပါးနေထိုင်သည့် နယ်မြေဖြစ်သောကြောင့် ... ထိုနေရာမှ ကျွန်ုပ်တို့၏ 'ကင်းထောက်' နှင့် အေးဂျင့် အများစုကို ရရှိခဲ့သည်။ စစ်မဖြစ်မီက ရခိုင်ပြည်သည် မြောက်မှတောင်အထိ မူစလင်နှင့် ရခိုင် (Maugh) နှစ်မျိုးလုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ထိုအုပ်စုနှစ်ခုမှာ အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်ကြသည်။ ထိုစစ်ပွဲ၏ ရလဒ်မှာ ရခိုင်တို့က နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်တစ်ခြမ်းကို သိမ်းပိုက်ပြီး မူစလင်တို့က မြောက်ဘက်ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်မှာ အလွန်သွေးထွက်သံယိုနိုင်လှသည် ... ဘူးသီးတောင်အနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့သော ကျွန်ုပ်၏ လက်ရှိ သေနတ်ကိုင်ကောင်လေး (မူစလင်) က ရခိုင်လူမျိုး နှစ်ရာခန့်ကို သတ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုပါသည်" (Irwin 1946: 21)။
သမိုင်းပညာရှင် ကလိုက်ဗ် ဂျေ ခရစ္စတီး (Clive J. Christie) ၏ အဆိုအရ "ဗြိတိသျှတို့ ထိန်းချုပ်ထားသော နယ်မြေများ၊ အထူးသဖြင့် မောင်တောမြို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် လူမျိုးစုအလိုက် ရှင်းလင်းမှုများ (Ethnic Cleansing)" သည် ဂျပန်တပ်များ နတ်မြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်းသို့ မရောက်မီအထိ ဖြစ်ပွားနေခဲ့သည် (Christie 1996: 165)။ ဗြိတိသျှတပ်များသည် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရခိုင်ပြည်မြောက်ပိုင်း၌ ဂျပန်များကို စတင် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး အဖွဲ့ချုပ် (AFO) ၏ ရခိုင်တပ်ဖွဲ့များသည် ဂျပန်တပ်များ ဆုတ်ခွာသွားသော နေရာများတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ စစ်အတွင်း ဂျပန်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သော ထင်ရှားသည့် ရခိုင်ပြောက်ကျားခေါင်းဆောင် အချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။
ဗြိတိသျှ တပ်ရင်း ၆၅ သည် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ ရက်တွင် ရခိုင်ပြည်၏ မြို့တော် စစ်တွေကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ စစ်တွေမြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီးသည်နှင့် ဗြိတိသျှစစ်တပ်သည် ရခိုင်ပြောက်ကျားခေါင်းဆောင်များကို စတင်ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ စစ်တွေမြို့မှ AFO ခေါင်းဆောင် ဦးနီသည် ရာဇဝတ်မှုပေါင်း ၁၅၂ ခုဖြင့် စွပ်စွဲခံရကာ ထောင်ဒဏ် ၄၂ နှစ် ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ အခြားခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဦးအင်္ဂါသည် ငါးကြိမ်တိုင်တိုင် ကြိုးမိန့်အပြင် ထောင်ဒဏ် ၄၂ နှစ်ပါ ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့ဝင် အများအပြားမှာ တောတောင်များအတွင်း ပုန်းအောင်းခဲ့ကြရသည် (မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ ၂၅ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၅)။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အန်သိုနီ အာဝင်က စစ်တကောင်းသား V Force အဖွဲ့များကို ဤသို့ ချီးကျူးခဲ့သည် -
"သုံးနှစ်တာ ကာလပတ်လုံး တိုက်ပွဲများအတွင်း ကျွန်ုပ်တို့ကို အကူအညီအပေးဆုံးမှာ ဤလူနည်းစုများ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ၏ အလျင်စလို ဆောင်ရွက်မှုများကြားတွင် မေ့လျော့ခြင်းခံရဖို့ အရှိဆုံးမှာလည်း ဤလူနည်းစုများ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ မဖြစ်စေရပါ။ ၎င်းတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့အတွက် တိုက်ပွဲဝင်ပေးခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည့်အတွက်၊ ၎င်းတို့အား လျစ်လျူမရှုမိစေရန် ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်ဖို့မှာ ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး၏ တာဝန်ဖြစ်သည်" (Irwin 1946: 86)။
စစ်ပြီးခေတ်ဦးကာလတွင် မေယုနယ်ခြားဒေသရှိ ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် ဘင်္ဂါလီမူစလင်များကြားတွင် အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှ အလုပ်သမားပါတီ အစိုးရက မြန်မာနိုင်ငံကို လွတ်လပ်ရေးပေးမည်ဟု ကတိပြုလိုက်သောအခါ၊ မူစလင်အချို့သည် ၎င်းတို့ မနှစ်မြို့သော ရခိုင်လူမျိုးများနှင့်အတူ "ဘာသာမဲ့" (ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်) တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နေထိုင်ရတော့မည်ကို စိုးရိမ်ထိတ်လန့်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် Jami-atul Ulema-e Islam အဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ဘူးသီးတောင်၊ မောင်တောနှင့် ရသေ့တောင်မြို့နယ်များကို ပါကစ္စတန်နိုင်ငံအတွင်း ထည့်သွင်းပေးရန် မူစလင်လိဂ်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ဆွေးနွေးရန် ကရာချီမြို့သို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှတို့က ထိုနယ်ခြားဒေသကို ခွဲထုတ်၍ ပါကစ္စတန်သို့ ပေးအပ်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။
၎င်းတို့၏ ကြိုးပမ်းမှုများ ကျရှုံးသွားခြင်းသည် လက်နက်ကိုင်ပုန်ကန်မှုဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး မူစလင်အချို့က အသစ်တည်ထောင်မည့် သမ္မတနိုင်ငံတော်အပေါ် "သန့်ရှင်းသောစစ်ပွဲ" (Holy War) ဆင်နွှဲကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုသူပုန်များသည် မိမိကိုယ်ကိုယ် "မူဂျာဟစ်" (Mujahid) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂,၇၀၀ ဦးပါဝင်သော ပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည် (Khin Gyi Pyaw 1960: 99; The Nation Daily 1953: April 16)။
အမှန်စင်စစ် ရခိုင်လူမျိုးများသည်လည်း ပုန်ကန်မှုဆီသို့ ဦးတည်နေခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးအရ တက်ကြွသော ထင်ရှားသည့် ရခိုင်ဘုန်းတော်ကြီး နှစ်ပါးဖြစ်သည့် ဦးပညာသီဟ နှင့် ဦးစိန္ဒ တို့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် အင်အား ၄၀၀ မှ ၅၀၀ ခန့်ရှိသော ပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဂျပန်များ ရခိုင်ပြည်မြောက်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ရာတွင် ကူညီခဲ့ကြသည်။ ဦးပညာသီဟက ဂျပန်အစိုးရသည် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (BIA) အတွင်း သီးခြားရခိုင်တပ်ဖွဲ့တစ်ခု ထားရှိရန် သူ၏ အဆိုပြုချက်ကို သဘောတူညီခဲ့ကြောင်းပင် ကြေညာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုတပ်ဖွဲ့ကို ဦးပညာသီဟ၏ တပည့်ဖြစ်သူ ကြာလှအောင် ကွပ်ကဲသော ရခိုင်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (Arakan Defense Force) ဟု သိကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး အဖွဲ့ချုပ် (AFO) ၏ ရခိုင်ဌာနခွဲ ခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်လာကာ ဂျပန်များကို ပြန်လည်တော်လှန်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် ၎င်းတို့သည် ဂျပန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် ဗြိတိသျှတို့ထံမှ လက်နက်အချို့ အထောက်အပံ့ ရရှိခဲ့သည်။ မြို့ပြစီမံခန့်ခွဲရေးဌာန ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူး ဗိုလ်မှူးကြီး ရစ်ချက် ဂေါ်ဒွန် ပရက်စကော့က ဘုရင်ခံထံ အစီရင်ခံရာတွင် -
"ဦးပညာသီဟနှင့် ကြာလှအောင်တို့ ဦးဆောင်သည့် AFO အဖွဲ့ဝင်အချို့ကို လက်နက်တပ်ဆင်ပေးလိုက်သည့်အတွက် (ရခိုင်ရှိ) AFO သည် ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့်အပြိုင် အစိုးရတစ်ရပ် ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းနေကြပြီး၊ အမှန်စင်စစ် ၎င်းတို့မှာ ဂျပန်များ ရခိုင်ကို ကျူးကျော်စဉ်က လုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် နည်းလမ်းများကိုပင် ပြန်လည်အသုံးပြုနေခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုသည် (British Library, London, India Office Record M/2500)။
ထိုအတောအတွင်း AFO သည် ၎င်း၏အမည်ကို ဖဆပလ (AFPFL) ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေး သူရဲကောင်း ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းက ခေါင်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဖဆပလသည် ဘုရင်ခံ၏ အမှုဆောင်ကောင်စီတွင် ပါဝင်ရန် ကမ်းလှမ်းချက်ကို လက်ခံလိုက်သောအခါ ဦးပညာသီဟသည် ရခိုင်ပြည် ဖဆပလ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေသော်လည်း၊ ဦးစိန္ဒကမူ ပုန်ကန်ရန် တက်ကြွစွာ ပြင်ဆင်နေခဲ့သည်။ ဦးစိန္ဒ၏အဖွဲ့သည် ဒေသန္တရအစိုးရကဲ့သို့ ပြုမူကာ ကျောက်ဖြူခရိုင် မြေပုံမြို့နယ်နှင့် စစ်တွေခရိုင် မင်းပြားမြို့နယ်ရှိ ကျေးရွာအတော်များများကို ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဦးစိန္ဒအား သခင်စိုး၏ ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) အုပ်စုမှ အစွန်းရောက်ကွန်မြူနစ်များက အကြမ်းဖက်နည်းလမ်းဖြင့် လွတ်လပ်ရေးယူရန် တိုက်တွန်းသွေးထိုးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည် (British Library, London, India Office Records M/4/2500)။
Arakan Historical Research Society(AHRS)
ရခိုင်သမိုင်းသုတေသနအဖွဲ့(ရသသဖ)
ပညာရေးနှင့်ထုတ်ဝီရေးဌာန
၁၆. ၁. ၂၀၂၆
